Kuriozitete, Histori Mode, Histori Suksesi, Tradite dhe Etnografi, Trashëgimi dhe Turizëm, Qëndrueshmëria e modës në Industri dhe marketingu në industrinë globale të modës,Personazhe që bënë revolucion në Modën Haute Couture.

Të drejtat e Autorit janë të mbrojtura në bazë Ligjit Nr. 9380, Për të Drejtën e Autorit dhe të Drejtat e Tjera të Lidhura me të.
Në mbështetje Nenit 78/89- Pika 39 “Shpërndarje e veprës” nënkupton vënien në dispozicion të publikut të origjinalit ose të kopjeve të veprës, nëpërmjet shitjes, dhurimit, trashëgimit, qiradhënies, huadhënies etj.

Ashtu si në shumë vende evropiane, kostumet tradicionale janë zhdukur pothuajse plotësisht nga jeta e përditshme. Sidoqoftë, nëse jeni me fat mund të gjeni disa njerëz me veshje të plotë, shumicën e kohës gra të moshuara nga fshatrat, kur ata do të shkojnë në treg ose në një rast të veçantë.
Veshjet popullore të Shqipërisë tregojnë një larmi të madhe në stilet dhe modelet, për të mos përmendur ngjyrat e përdorura, duke filluar nga një e zezë dhe e bardhë e thjeshtë deri në vjollcë, jeshile, portokalli dhe blu e thellë. E gjithë kjo në një vend me rreth 3 milion njerëz, dhe vetëm madhësinë e 29.000 kilometrave katrorë. Duket se çdo fshat ka veshjen e tij dhe brenda tij mund të ndahet edhe nga feja, klasa, mosha apo pozicioni shoqëror. Veshjet themelore mund të identifikohen se i përkasin vetëm disa grupeve, por mënyra se si këto kanë evoluar në vende të ndryshme, ka rezultuar në një larmi të madhe.

Albania Craftsman Education ACE ka filluar një anketim mbi studimin e kostumeve popullore të të gjitha trevave shqiptare …kemi marrë një nismë mbi gjetjen e kostumeve dhe ristudimin e përshtatjes në ditët e sotme duke ruajtur elemente etnografikë dhe ornamente origjinale si edhe përshtatjes së teknikës së pëlhurave që janë endur dhe qepur.Një ndër kurset më të veçanta të shkolles është kostumografia popullore shqiptare, e cila do të promovojë shumë studentë të rinj, me pasionin e madh të risjelljes së kostumeve origjinale, pa dëmtime dhe shtrëmbrime të llojit të saj, duke u nisur nga mungesa e qëndisjeve me dorë dhe ornamenteve shabllon. Ne kemi ndërmarrë të gjitha masat dhe kemi investuar në materiale dhe pajisje origjinale të prodhimit, për të sjellë një valë të re stilistesh dhe artizanësh, që do të sjellin në shtëpitë tuaja veshjen e origjinës së stërgjysherve tanë ,fshatit,treves apo kombit tonë.Jemi shumë të lumtur ,që një pjesë e mirë e rinisë me shpirtin e tyre krijues , na kanë mbështetur për tu bërë pjesë e këtij kursi, që ka qënë një ndër ambicjet me të mëdha të statusit të shkollës ACE, për të risjellë qëndisjet e kostumeve tona që në vitet 1822 u reklamuan si thesare në “catwalk” të oborreve të Britanisë së madhe të asaj kohe, në Londër .Disa nga veshjet origjinale tradicionale shqiptare , të cilat ruhen edhe në ditët e sotme në Muzeun Britanik, Muzeun Victoria dhe Albert në Londër, në Palais Chaillot, Musée de l ‘Homme në Paris Trocadero dhe muze të tjerë nëpër botë, përfunduan në këto koleksione të huazuara nga studiot e artistëve evropianë ,që më parë posedonin , si kostumet shqiptare nga Byron, i cili u zhvendos në Bowood House dhe Garden Britani, pasi ai qëndroi për ca kohë në studion e piktorit Thomas Phillips në 1814…Prandaj gjenerata e re e artistëve dhe stilisteve të kostumeve popllore, do të  jenë të gatshëm të rikthejne shkëlqimin e kostumeve tona me qëndisje dore pa asnjë aplikacion apo ndërhyrje me materiale të gatëshme industriale.

Një prej degeve më të vjetëra dhe më të admiruara të artizanatit në vënd është e kërcënuar rëndë.
By Rovena Kalaja
Mjeshtri Rreli shikon dyqanin e tij me sytë e mbushur me lotë. Disa copa të qëndisura me mjeshtëri janë duke u qepur në disa kostume popullore Shqiptare prej punëtoreve duar arte – por ndoshta jo edhe për shumë kohë.

“Qëndistaret e vjetër tanime po plaken, dhe të rinjtë nuk kanë dëshirë të ndjekin hapat e tyre sepse nuk ka fitim,” thote Rreli per IWPR. “Qëndistari në Shqipëri po vdes”.

Numri gjithnjë e më i vogël i prodhuesve të kostumeve nuk arrin të sigurojë të ardhura të mjaftueshme për shkak të konkurencës jo të ndershme prej prodhuesve të palicensuar në mënyrë jo artizanale dhe të një ndjenje mungese mbështetjeje nga qeveria.

Si rezultat, industria e artianatit nuk është më tërheqese për të rinjtë, të cilët shohin se veshtirë se mund të sigurojnë jetesën duke ushtruar këtë formë arti e cila dikur ishte tepër e vlerësuar.

Rreli është një prej pesë familjeve Shqiptare, të cilat vazhdojnë të prodhojnë kostume të tilla. Ai ofron rreth 20 modele të ndryshme duke filluar nga zonat në kufirin me Greqinë në jug, dhe në rajonet e malësisë në Alpet Veriore të Shqipërisë si edhe të zonës së Mitrovicës në Kosovë. Secili prej këtyre kostumeve është i vecantë dhe mund të kërkojë deri tre vjet punë për t’u prodhuar.

Në Shqiperi, nje kostum popullor për burra shitet mbi 30,000 lekë ndërsa një kostum femre kushton mbi 25,000 lekë . Një kostum shumë i ngarkuar apo tepër i vecantë mund të kushtojë deri 15,000 dollarë në tregun ndërkombëtar.

Megjithëse këto veshje janë shitur në të gjithë botën dhe kanë fituar cmime të shumta, industria është dëmtuar rëndë gjatë këtyre 12 vjetëve të fundit pas rënies së regjimit komunist.

Vërshimi i kopjeve të lira ka bërë që kërkesa për veshjet e prodhuara tradicionalisht me dorë të bjerë ndjeshëm. Tani Rreli shet jo më tepër se pesë kostume në muaj gjatë sezonit turistik – dhe pothuajse asnjë gjatë pjesës tjetër të vitit.

Ekipi i tij punon në rrethinat e Tiranës – sepse në kët ëmenyre ai mund të shmange pagesën e lartë të qerave dhe taksat e shtetit.

“Gjatë komunizmit, ishte ndryshe sepse qeveria na furnizonte me te gjitha materialet e nevojeshme. Tani duhet ti importojmë të gjitha dhe çmimet janë shume të larta,” thotë ai.

Afërdita Onuzi, drejtoreshë e Institutit të Kulturës Popullore një arkiv kombëtar me mbi 33,000 kostume të rralla nga e gjithë Shqipëria  thotë për IWPR-  se artizanët duhet të mbështeten më tepër nëse duam që mjeshtëria e tyre të mbijetojë.

“Nëse gjërat vazhdojne si tani, veshtirë se do të ruajmë ndonjë pasuri të kulturës sonë popullore, e cila ka mbijetuar për shekuj me rradhë.” thotë ajo.

Përvec ndjenjes së mungesës së mbeshtetjes nga autoritetet  të akuzuara nga artizanet për taksat e larta ndaj bizneseve tradicionale ndërsa lejojnë që bizneset e palicensuara të prodhimit të veshjeve të punojne lirisht  industria  është goditur gjithashtu edhe nga ndryshimi i qëndrimit të njerëzve ndaj veshjeve dhe modës.

Në të kaluarën, vajzat e reja Shqiptare martoheshin me veshje tradicionale të krijuara gjate shekujve dhe specifike për zonat e tyre – por tanimë shumë pak vajza të reja preferojnë të veshin një kostum të tillë në ditën e tyre të dasmës.

Përkundrazi, ato tani veshin fustanet e bardha tradicionale të vëndeve përendimore të cilat gjënden lehtësisht në cdo dyqan dhe mund të merren me qera në të gjithë vëndin. Tanimë duken tepër të largëta ditët kur vajzat qendisnin me kujdes një pjesë të kostumit të dasmës së shoqeve të tyre, si një dhuratë për martesë.

Shkruar nga Rovena Kalaja

Ky shkrim është marrë  si referencë për studentët e shkollës së dizanjit ACE.

Në antikitet, qëndisja ishte një shenjë e dallimit shoqëror, një thesar personal për mbajtësin. Gjatë
mijëvjeçarëve, teknikat e ekzekutimit të qëndisjes me finesë janë diversifikuar, duke e zbukuruar kështu
këtë art.
Sipas legjendës, krimbi i thjeshtë i mëndafshit u zbulua në Kinë në vitin 2700 para Krishtit nga
perandoresha Xi Ling Shi dhe teknikat e prodhimit të mëndafshit u zhvilluan nga zonjat e saj në pritje. Ky
ishte një sekret i ruajtur ashpër nga dinastitë e njëpasnjëshme kineze që mbanin një monopol mbi
pëlhurat luksoze të mëndafshit dhe qëndismat e hollë të eksportuara nga toka dhe deti përgjatë Rrugës
së Mëndafshit që nga viti 1000 para Krishtit. Më në fund sekretet e prodhimit të mëndafshit u zbuluan
dhe ato gradualisht u përhapën në Azi, Afrikë dhe Evropë.
Rreth shekujve 15 dhe 17, qëndisja u bë një luks që vetëm klasa e privilegjuar mund ta përballonte. Me
klasë të privilegjuar nënkuptojmë anëtarët e familjeve mbretërore si dhe klasën e mesme të lartë. Sot,
për sa i përket qëndisjes, qëndisja Lunéville përdoret kryesisht për modën e lartë dhe veshjet e gatshme
luksoze. Kjo është historia e qëndisjes Lunéville.
Qëndisja kineze e mëndafshit u bë e njohur dhe qëndistarët kishin zhvilluar një teknikë për qëndisjen me
një kornizë dhe një grep, e cila udhëtoi nëpër Indi dhe Perandorinë Osmane, ku gjatë rrugës u zotërua
nga artizanët.
Materiale fisnike dhe teknika delikate për të mbajtur hirin e qëndisjes Lunéville.Qëndisja është një art që
kërkon finesë ekstreme . Ajo kerkon :mëndafshi,ari,para,qepje të vogla në bojë me gjilpërë (e quajtur
edhe couching).

Teknika e qëndisjes së tamburit mendohet se ka origjinën në Indi, kohë më parë me punën e fijes se florit. Qendisja me anen e nje grepi duke pershkruar fijen e florit,do të thotë goditje në gjuhen Hindu dhe teknika përfshin krijimin e një thurje zinxhiri duke përdorur një mjet të gjatë të hollë me një goditje në fund dhe një dorezë prej druri. Qëndisja e fijes metalike te florit udhëtoi nga Brabanki në Uttar Paradesh, në Kutch, në Gujarat, ku kalldrëmët fillimisht aplikuan teknikën në lëkurë dhe më pas në leckë. Qendsitaret e asaj epoke krijuan modele të zbukuruara me motive lulesh dhe kafshësh të egra që favorizoheshin nga mbretëria e Perandorisë Mughal në shekullin e 16-të. Qëndisjet efijes metalike te florit u eksportuan në Gjirin Persik në të gjithë Lindjen e Mesme dhe përfundimisht mbërritën në Evropë në shekullin e 18-të ku teknika do të bëhej e njohur si Tambour Embroidery.

Tambour do të thotë daulle në frëngjisht dhe i referohet teknikës së tendedosjes se robes fort nëpër një kornizë druri,për të krijuar tensionin e nevojshëm për të qëndisur një thurje me zinxhir të rregullt. Korniza mund të jetë rrethore ose drejtkëndore. Qëndisja Tambour arriti në qytetin francez Lunéville në 1810, dhe u adoptua nga atelierët për shkak të shpejtësisë dhe efikasitetit të teknikës. Rruaza dhe sequins u shtuan në repertor në fund të shekullit të 19-të. Qyteti i Lunéville u bë aq i famshëm për qëndisjet e tij të hollë sa që teknika njihet si Lunéville Hook Embroidery në Francë.

Atelia e Qëndisjes së Michonet është themeluar në vitin 1858 dhe është e njohur për krijimin e zbukurimeve të qëndisura të përsosur për fustanet e Charles Frederick Worth, Jeanne Paquin dhe Madeline Vionnet. Kur Albert dhe Marie-Louise Lesage blenë ateliene në 1924, ata prezantuan teknikën Lunéville Hook për t’iu përgjigjur deshirave per veshje luks te Les Années Folles në Paris dhe më gjerë.Teknika Lunéville Hook përdoret ende nga atelierët e qëndisjes Haute Couture në Paris sot dhe mësohet në École Lesage duke përdorur të njëjtat mjete dhe teknika të sjella nga India kohë më parë.

Termi Haute Couture fillimisht iu referua veprës së anglezit Charles Frederick Worth, themeluar në Paris në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë.Dapifer vëren se Worth do t’i lejonte klientët e tij të zgjidhnin ngjyra, pëlhura dhe detaje të tjera përpara se të fillonte procesin e tij të projektimit, i cili ishte i padëgjuar në atë kohë.Në Francë, termi Haute Couture mbrohet me ligj dhe përcaktohet nga Chambre de Commerce et d’Industrie de Paris me seli në Paris. Couture Chambre Syndicale de la Haute përcaktohet si “komision rregullues që përcakton cilat shtëpi të modës kanë të drejtë të jenë shtëpi të vërteta të Haute Couture”.Formimi i organizatës u soll nga Charles Frederick Worth. Një shkollë qe u organizua në 1930 e quajtur L’Ecole de la Chambre Syndicale de la Couture. Shkolla ndihmon në sjelljen e stilistëve të rinj për të ndihmuar shtëpitë e “Haute Couture” që janë ende të pranishme sot. Që nga viti 1975, kjo organizatë ka punuar në kuadër të Federatës Francaise, de couture, du Prêt-à-Porter des Couturiers et des Creaturs de Mode 1858: Stilisti Haute Coutur anglez, Charles Frederick Worth themeloi shtëpinë e parë të Haute Couture në Paris, duke mbrojtur modën ekskluzive luksoze për grate e klasit të lartë dhe që krijon termin ‘stilisti’ – një artiste në vend të rrobaqepësit bazë.

1868: Le Chambre Syndicale de la Haute Couture u krijua për herë të parë si mbrojtja e modës së lartë. Stilisteve ju kërkohej të fitonin të drejtën për ta etiketuar veten një shtëpi couture sipas specifikimeve të caktuara. Këto u përshkruan më vonë në 1945.
1908: Shprehja “Haute Couture” u përdor për herë të parë.
1921: Shtypi francez krijoi PAIS (L’Association de Protection des Industries Artisticiques Saisonnieres), në një përpjekje për të mbrojtur modelet individuale të couture nga pirateria. Modelet u fotografuan në një manekin, para, mbrapa dhe anash, dhe u regjistruan si prova.

Çfarë është Balta Polymer?
A ka lidhje me baltën e poçarisë?
Ku dhe kush e zbuloi një material të tillë?
A u mendua ndonjëherë që me Balta Polymer do të bëhej materiali bazë i kukullave dhe mijëra produkteve industriale në industrinë e interiorit dhe aksesorëve të modës?

Polimeri fillimisht nuk gëzonte një njohje dhe popullaritet kaq të gjerë. Në fakt, u deshën dekada për të gdhendur vendin e saj në botën e artit.
Fillimet e baltes Polymer ne fakt kane nje zanafille nga artizane gjermane qe krijuan kukullat “balte Porcelan ” por qe ne fakt nuk ishte porcelan por nje perzierje e argjiles me elemente vajor per ti dhene forme dhe strukture 3D.Nga artizanet e asaj kohe rreth viteve 1930, po kërkohej nje alternative ndaj plastikës kur plastika ishte e pakët për shkak të luftës.
Pas perdorimit te saj ne ato vite nuk pati ndonje sukses apo shitje per shkak te ekonomise gjate luftes ,keshtu mbeti i pashfrytëzuar, derisa gjeti rrugën e saj, në duart e vajzës së një prodhuesi të famshëm të kukullave rreth vitit 1939. Sophie “Fifi” Kruse vazhdoi të përdorë materialin përtej fëmijërisë, duke e zhvilluar dhe modeluar materiale,qe ajo e quajti FIMOIK, një kombinim i pseudonimit të saj dhe fjalës gjermane “mozaik”, për dashurinë e saj ndaj mozaikëve. Ajo filloi të shesë sete kampione të saj në 1954. Dhjetë vjet më vonë, ajo ia shiti konceptin e saj kompanisë së lapsave, Eberhardt-Faber, e cila e vendosi atë në treg si një material modelimi për fëmijë të quajtur Fimo në vitin 1966. Fimo që atëherë është zhvilluar në një prej markat më të mira për artistë profesionistë sot.
Siç shihet shpesh në botën e shpikjes dhe në botën e artit, ky material i ri arti, u zhvillua në mënyrë të pavarur edhe diku tjetër. Në Shtetet e Bashkuara në vitet 1960, një kimist në Zenith aksidentalisht krijoi argjilën polimer dhe e provoi atë si një kompleks transferimi termik për transformatorët elektrikë.Ekipi qe beri zbulimin e saj u nis nga rrethanat per te mbrojtur dhe per te shmangur aksidentet ,humbjet ekonomike ne kompanine e biznesmenit te shquar Lawrence Walton, i cili krijoi ne vitin 1951 Biznesin e tij “Economy Mud Products” duke e rritur vahzdimisht, deri ne stadin e nje koorporate nderkombetare.
Në vitin 1964, anëtarët e ekipit të Ekonomisë shpikën llumin e parë të industrisë bentonite, Liquid Poly Gel. Produkti i rrënjosur, i zhvilluar në një lavaman kuzhine duke përdorur mikserin e tortës së zonjës Walton, ndihmoi vajin dhe gazin duke prodhuar një pengesë mbrojtëse përgjatë tokës. Asnjë kompani tjetër nuk kishte zbatuar një teknikë të tillë në atë kohë.
Balta polymer nuk është aspak argjilë. Komponenti kryesor i tij është polivinil klorur polimer – dhe nëse kjo nuk tingëllon e njohur, akronimi, PVC, do. Në ndërtim, PVC vlerësohet që është e lirë dhe e qëndrueshme. Për artistët, tërheqja e saj vjen nga lehtesia e formimit te formes dhe berja e struktures me shume persosomeri.

Përfundimisht, materiali dhe një kompani e re, Polyform, u zhvilluan nga ai zbulim dhe në 1967, u krijua materiali i modelimit të bardhë të një fëmije të quajtur Sculpey. Ne vitin 1984 ata qe e zhvilluan e quajten “Sculpey”. tashme Sculpey dhe lloje të tjera të argjilës polimer, janë ende prodhime nga Polyform, duke përfshirë linjën profesionale Premo.

Deri në mesin e viteve 1980 që individët artistikë filluan të njohin potencialin e argjilës polimer si një material të shkëlqyeshëm arti nuk ishte shume e njohur pervec baltes se pocerise. Në fillim, teknikat dhe përdorimet artistike u hulumtuan shumë nga një pjesë e vogël e artistëve. Sidoqoftë, pasi libri i parë i argjilave polimer i gjuhës angleze, The New Clay, u botua në 1991 nga Nan Roche, argjila polimer si një medium artizanal filloi me të vërtetë të përhapet dhe të rritet në popullaritet.

Stofi Tweed Chanel, i cili ka marrë pikerisht emrin e saj, pasi cdo koleksion përfaqesohej nga një stof i thurur Cardigan.

Kjo foto është pikërisht momenti i koleksionit të parë Karl Lagerfeld ,në Janarin e vitit 1983, me të cilin pati fillimin e një historie të sukseshme, të cilën e shoqëroi deri në vdekjen e tij, në shkurt të vitit 2019 në moshën 85 vjeçare.
Pas vdekjes së Coco Chanel, Shtëpia e Modës CHANEL COUTURE, pësoi shkatërrimin dhe falimentimin e saj kohe pas kohe…nuk kishte stilist me muzen e Coco Chanel deri në vitin 1983, kur për herë të parë shfaqet Stilisti i talentuar Karl Lagerfeld, i cili ishte vërtet sinonimi shpirtëror dhe krijues i Coco Chanel.Stofin cardigan që perdorte Chanel në linjën e palltove xhaketave dhe kostumeve, Stilisti i talentuar e zëvendësoi me një stof të punuar krejtesisht me dorë, nëpermjet tezgjaheve të artizanëve artiste.Lagerfeld i apsasionuar në artin e artizaneve artiste mblodhi ne nje kompani te vetme 2000 artizane, nga me te famshmit ne bote, duke qendisur,endur ,qepur handmade te gjitha idetë dhe skicat e tij, me një përsosmeri dhe pasterti të jashtëzakonshme.
“Moda është një gjuhë, që krijohet veten në rroba, për të interpretuar realitetin”,- e thene nga Karl Lagerfeld.

Endja e stofit Tweed kërkon jo vetëm, të dish të thurrësh endjen e fijeve në tezgjah ,kërkon një pasion ngjyrash dhe formash,një kombinim të fijeve dhe materialeve të tjera të  buta që enden të gjitha sëbashku duke e bërë këtë stof të vecantë ,unik dhe të personalizuar.

Një udhëzues hap pas hapi për procesin artizanal sesi bëhet stofi me thurje tweed.
Tweed i thjeshtë i përdorur nga Chanel, është bërë nga një endje e thjeshtë ose e dyfishtë e një ngjyre ose fije të vetme.
Më vonë tweed pati risi në idenë e thurjes dhe guximin e alternativave që i bashkoheshin thurjes në tezgjah,elemente jo vetëm leshi ,por silk,xhins,fjongo,zinxhirë,aksesorë te cilat i dhane luksin e asaj teksture që njohim në sot.

Ideja e gërshetimit të fijeve interpreton vizionin e Lagerfeld në zgjedhjen e fijeve te ndryshme për të krijuar një tweed për veshjen e ideuar.

Disa nga stofrat me thurje në tezgjah artizanal ,nga ato më unike dhe fantastike të Chanel që shohim sot, janë bërë në Maison Lesage, një nga atelierët me vlera të Savoir-Faire.

Frymëzimi
Pasi Karl Lagerfeld krijonte idene dhe frymëzimin për çdo koleksion, atelierët e Shtëpisë së Lesage në Pantin te Frances, do të fillonin me krijimin dhe endjen e mostrave te stofit Tweed.
Cdo tweed i ri, i krijuar nga Lesage është unik,i krijuar duke përdorur teknika të ndryshme të mundshme. Për shembull: fijet dhe fjongot e zgjedhura për një tweed mund të grumbullohen së bashku për të krijuar materiale të reja dhe interesante; ose pëlhura (dhe në këtë rast xhins) mund të priten, ose të nderlidhen në shirita për t’u përdorur si fije të gërshetimit.

Si mund të thurim një tweed në tezgjahun tonë?

Lidhim fijet pingul te cilat janë te pergatitura me perpara ,te kthyera dhe te kombinuara sipas nje ideje thurje sebashku.Studiohen materialet, te cilat jane mbeshtetese te njera tjetres ,ne ngjyre dhe ne fibra.
Fijet lidhen ne tezgjah, pastaj shtyhen me një “krehër” duke përdorur një “thurje me grep” pa prishur formen e drejte te fijes apo fjongos qe kemi perdorur.Sado qe te goditet per ngjeshjen e saj, kjo levizje duhet te jete e bute dhe precize, pasi prishet forma dhe krijohet deformimi.
Pasi jane thurur fijet të tweed, duhet te behet me kujdes shkeputja, qe thurja jone mos te pesoje levizje dhe deformime. Për ta arritur këtë, endësi operon duke krijuar nje kapje me gjilpere dore rreth aneve te copes ose mund ti qepi nje shirit te perkoshem anash, duke mberthyer thurjen dhe zgjidhjen nga tezgjahu.

Proces tezgjah…

Proces tezgjah…

Mostra e endur Tweed, nuk ka mbaruar procesin përfundimtar, pasi krijohet endja e copës,pastrohet me gërshërë cdo lidhje e gabuar apo me fijet e ndara,e cila mund të shtohet me anën e një gjilpëre një lidhje nga sipër për të humbur gjurmën e shkëputjes.Më pas, pasi mostra punohet nga poshtë me një cope të hollë pambuk ose seta transparente, për ta mbajtur të lidhur jemi gati për prejen e një modeli dhe qepjen e saj.Mbi mostën e përfunduar, ju mund të qëndisni gurë ,pupla apo çfarë do qëndisje të ideuar, për të marrë formën përfundimatare luxury dhe e personalizuar, nga një artist, stilist apo artizan i tezgjahut.
Vetëm në këtë fazë, janë mostrat tweed gati për t’u dërguar në Studio Chanel për shqyrtim nga Lagerfeld

Kuriozitet rreth shtëpisë së qëndisjes dhe thurjes në tezgjah Maison Lesage!

Ky Ekip artizanësh artistë, cdo vit do të gjenerojë rreth 100 mostra të reja për çdo koleksion të Haute Couture , duke rritur rekordin e tyre tashmë të 40,000 mostrave të krijuar që nga viti 1958.

Kjo shtëpi e artizantit Haute Couture, gjithashtu mban një inventar mbresëlënës mbi 60 tonë kristale të cilësisë së mirë dhe moderne dhe furnizimin rruaza dhe temina kristali .

Kjo shtëpi prodhuese e punimeve me dorë, ka krijuar në vitin 1992 shkollën e saj “Maison of Embroidery Arts”.Duke u nisur nga shqetësimi i madh i zhdukjes së zejeve të dorës,humbja e jetës së shumë artistëve artizanë, të cilët lanë gjurmë në artin e dorës me pasion dhe dashuri, kalojnë cdo vit 400 studentë, nga mbarë bota të cilet përgatiten si artizanë të artit të dorës luxury.

Eshtë fat të ndjekesh nje art të tillë,është sukses dhe fillimi i një biznesi që nuk vdes kurrë,është trashëgimi që ju do ta lini amanet dhe ta përcillni në breza.

Në Shqipëri njihen dy grupime të mëdha etnografike, të konsoliduar që nga mesi i shek.XVIII, që janë: Gegëria në veri të lumit Shkumbin dhe Toskëria në jug të tij. Gegëria përbëhej nga Gegëria e mirëfilltë, Dukagjini apo Leknia, Malësia dhe Fushat Bregdetare të Veriut, kurse në Toskëri bënin pjesë: Toskëria e mirëfilltë, Myzeqeja, Labëria e Çamëria. Natyrisht, përbrenda këtyre krahinave etnografike ekzistonin edhe ndarje të tjera më të vogla.
Vendbanimet në Shqipëri, qysh në mesjetë, kishin arritur një stabilitet dhe kishin kufij të përcaktuar mirë, që ndanin një fshat nga të tjerët. Kufijtë shënoheshin me gurë të mëdhenj të ngulur në tokë, me grumbuj plisash, me rrjedhën e përrenjve e të lumenjve, me shenja në trungjet e drurëve, atje ku kishte pyll, etj. Lëvizja e këtyre shenjave konsiderohej një faj shumë i rëndë. Çdo fshatar i njihte mirë kufijtë e fshatit të vet dhe mund t’i tregonte me lehtësi, duke përmendur toponimet përkatëse.
Zhvillimi i artit fshatar dhe i zejtarive artistike në tre-katër shekujt e fundit në Shqipëri, ka qënë i lidhur ngushtë me kushtet historike e shoqërore të vendit, si ishin pushtimi i gjatë osman me pasoja të rënda në plan fetar e kulturor, shtypja kombëtare e shoqërore e ushtruar gjatë këtij sundimi të huaj, etj. Këto kushte të vështira penguan lulëzimin e artit në shumë fusha, si në arkitekturën monumentale, në skulpturë, etj. dhe e ndrydhën për një kohë artin vendas në sfera më të kufizuara si janë artet minore. Në pamundësi për të trajtuar të gjitha fushat e arteve të aplikuara popullore, më poshtë, po flasim shkurtimisht vetëm për disa prej tyre.

Në fshatin shqiptar, tradita e punimit dhe e zbukurimit të objekteve të vogla prej druri nga vetë fshatarët për nevoja të jetës së përditshme, aty-këtu, u ruajt e gjallë edhe në gjysmën e parë të shekkullit XX. Kështu, barinjtë zbukuronin krraba e kupacë, furka, boshte, etj. Ndërsa të tjerë, fshatarë më të stervitur, punonin shkambe e karrige me forma tradicionale, si ishin ato të Dukagjinit, të Pukës, të Mirditës, etj., apo djepa për fëmijë, vegla muzikore e sidomos arka për pajë.
Në disa krahina të vendit, punimi i drurit kishte arritur të ngrihej në zejtari artistike.

Nga shekujt XIII-XIX, kemi ekzemplarë gdhëndjesh në dru, që tërheqin edhe sot admirimin tonë, si interiore ndërtesash kulti, interiore banesash fshatare e qytetare, etj. Një nga ekzemplarët më të përkryer është padyshim ikonostasi i kishës ortodokse të fshatit Leusë të Përmetit, i punuar në fund të shekullit XVIII. Atje, sfondi vegjetal është mbizotërues, por me degët e gjethet e shumta, ndërthuren edhe figura kafshësh reale e fantastike, zogj e simbole të ndryshme kristiane.

Punime të shquara në dru gjenden edhe në interiore banesash, kryesisht tavane, dollapë muri. kapakë dritaresh, trapazane, në qytete si Gjirokastra, Berati, Elbasani, Shkodra, Prizreni, etj.
Traditën e punimit të argjendit e gjejmë në lulëzim të plotë në shekujt XVII-XVIII. Edhe sot, ruhen veçanërisht në koleksione muzeale, objekte argjendi me mbishkrime të datuara e me prejardhje nga qendra të ndryshme qytetare të vendit, si Shkodra, Elbasani, Berati, Voskopoja, etj. Ato janë shumë herë të një cilësise të lartë artistike, qofshin kulti, si kryqe, potirë, kapakë ungjijsh, etj., qofshin objekte laike, si stoli trupi, pajisje shtëpiake, etj.

Mjeshtrat e talentuar argjendarë të qyteteve, gjatë shekujve XVIII-XIX, kanë punuar për të veshur me pafta argjendi një numur shumë të madh pushkësh të gjata, koburesh, jataganësh, vezmesh, qe konsideroheshin si pajisje të nevojshme të çdo burri, nga të cilat, një numur i mirë ruhet ende nëpër muzetë e vendit. Madje, ka shumë prej tyre, që janë edhe të lara me ar.
Midis të gjitha objekteve prej argjendi të ekzekutuara me teknika të ndryshme (me të rrahur, me të derdhur, etj), finesë të veçantë paraqesin punimet me filigranë, qe ishin më fort një specialitet i mjeshtërve argjendarë të qyteteve të veriut se sa i atyre të jugut.

Gratë fshatare në Shqipëri, prej shekujsh janë marrë me endjen e pëlhurave të ndryshme, që shërbenin qoftë si pjesë veshjeje, qoftë si pajisje shtëpiake (dyshekë, peshqirë, shtroje, mbulesa, piceta duarsh, mësalla tryeze, etj).
Në Shqipëri, pëlhurat e mëndafshta janë punuar e përdorur më shumë se në vende të tjera të Ballkanit, ndoshta sepse edhe klima e favorizonte rritjen e krimbit të mëndafshit, meqenëse në disa zona ishte mjaft i përhapur mani i bardhë.

Tekstilet e leshta, të ekzekutuara me një varg teknikash të ndryshme pune, përdoreshin gjerësisht dhe ruanin shumë karakteristika lokale, që i bënin punimet e një krahine të dalloheshin nga ato të krahinave të tjera.
Të tjera punëdore me interes, ishin thurjet e ndryshme me shtiza, ojat e dantelat e sidomos qendisjet e shumëllojshme, që nga qendisjet e thjeshta fshatare deri tek qendisjet e mahnitëshme e virtuoze, me fije mëndafshi ose ari të mjeshtrave qendistarë të disa qyteteve, dhe më herët, edhe pranë manastireve të kohës. Midis punëve të tyre, kemi edhe ekzemplarë të rrallë, si është rasti i Epitafit të madh të Glavenicës (pranë Beratit), që mban datën 1373, si dhe të tjera qendisje laike e fetare me interes të veçantë.

Ne 26 qytete dhe qindra fshatera ku kemi eksploruar si shkolle kemi gjetur histori,trashegimi,kostumografi,zeje dhe arte tradicionale qe nuk vdesin kurre ne Shqiperi pasi Shqiperia dhe Kosova është e bekuar me arte dhe zanate të larmishme që janë unike për rajonin e saj të specifikuar. Këto janë rezultat i njohurive shekullore të ndikuara nga principata të ndryshme nder shekuj, të cilat janë ngulitur thellë në kulturën tonë. Megjithëse origjinën si një formë dekorimi dhe në disa për të adhuruar, ajo më vonë evoluoi si një profesion të plotë artisanesh dhe mjeshtrish me fame kudo ne bote.Njiheshin mjeshterit shqiptare ne cdo cep te botes ,ne cdo ornament,ne cdo gjurme te lene ne kohe. Ndërsa koha ndryshoi, kështu bënë disa praktika. Disa mbetën dhe u përshtatën për të ndryshuar, disa u zvogëluan dhe disa në prag të zhdukjes. Si vend ne kemi eksploruar potencialin e plotë të arteve dhe zanateve tona? Apo jemi shumë të dashuruar nga ne homologët perëndimorë? A do të ndihmonin përpjekjet bashkëpunuese midis krijuesve lokalë dhe komunitetit global në ringjalljen dhe sigurimin e jetesës së qëndrueshme për artizanët dhe zejtarët?

Në kohët e hershme, artizanatet shijuan patronazhin mbretëror dhe aristokratik, si rëndësia e tyre u zvogëlua ngadalë për shkak të industrializimit,humbjes se interesit te brezave me te rinj per ndryshim modern dhe kultura te tjera perendimore,aksese produkti me te shpejta dhe me kosto fitimprurese duke humbur fantazine dhe krijimtarine qe mjeshtrit trasheguan deri diku ne kohe.Një aspekt tjetër që kërkon vëmendje është prodhimi dhe pushtimi i artikujve kopjues në treg. Meqenëse është e vështirë për konsumatorët të bëjnë dallimin midis produkteve të bëra tradicionale dhe produkteve të bëra nga makineritë,ata shpesh arrijnë të blejnë këtë të fundit,nga ana tjetër,duke ndikuar në jetesën e artizanëve që i krijojnë ato.

Në të kaluarën e fundit, numri i artizanëve është zvogëluar me shpejtësi. Gjendja e zymtë e artizanëve mund t’i atribuohet shkaqeve të ndryshme si papranueshmëria ndaj teknologjisë, mungesa e inteligjencës së tregut dhe korniza e dobët institucionale për grupet.

Mund të përmendim ndër grupet dhe individët, që kanë ndikuar, përvec organizatave dhe institucionave shteterore, të cilat janë në çdo interesim rreth këtij problemi, një ndikim të madh kanë dhënë artiste,stilistë ,dhoma e zejtarisë,artisanë dhe familje tradicionale fanatike në zejet dhe mjeshtërite e të parëve të tyre sic mund të përmendim familjen “Mjeda”, në Shkodër, e cila nëpërmjet Kristina Mjedës promovom pa u lodhur, në cdo kohë dhe situatë kritike të artizanatit shqiptar, mjeshtërine e endjes së fijes së mëndafshit, prej 300 vjet e me shumë, në tabanin e shtëpise ku sot jeton me familjen e saj.

Në Kukës, Hate Ora dhe familja Kolgjini mjeshtër në dizajn e sexhadeve,artisane që në moshën e 14 vjecare, ajo sot trashëgon familjes së saj dhe brezave të tjerë mjeshtërinë e endjes së tezgjahut në të gjitha teknikat që përmbledh ajo.

Në Gjirokastër , Muhedin Makri mjeshtër i gdhëndjes së gurit ,në moshën 70 vjecare vazhdon të jetë një burim frymëzimi për brezat e rinj të artizaneve dhe artdasheeseve të drurit.Të gdhëndësh drurin me zemer dhe pasion si ky mjeshtër, gjendet rrallë në Jugun e Shqipërise.

Në Gjirokastër ,Anastas Petridhi, mjeshtër i gdhëndjes me dru,prej 3 dekadash njihet jo vetëm në zonen e jugut dhe Gjirokastrës, por edhe  jashtë kufinjeve si Greqi, ku punimet e tij artistike të drurit janë në cdo dyqan souveniresh të qyteteve helene.

Në Tiranë, Isuf Skënderi i takon brezit të tretë të mjeshtërve të gdhendjes së pipave e llullave, e ndoshta i vetmi në Shqipëri, që punon me të njëjtat mjete, ashtu si edhe babai e gjyshi i tij, që dikur kishin një dyqan mjaft të njohur në Pazarin e vjetër të Tiranës.

Erli Gurra njihet si mjeshtëri i violinave. Ai është tiranas dhe laboratorin e ka te “Selvia” në kryeqytet. Ata që janë muzikantë dhe punojnë me instrument e njohin 35-vjeçarin, i cili vjen nga një familje e njohur artistësh.
I ati i tij është mjeshtër i instrumentit të pianos dhe jo vetëm, punon në Universitetin e Arteve. Gjyshi, stërgjyshi por edhe me tej kanë qenë ustallarë të instrumenteve muzikorë.Nuk kishte se si të ndodhte ndryshe me Erlin, ndaj, sot ai është një nga pasardhësit e denjë i tyre.Prej dhjetë vitesh punon në laboratorin e tij në një shtëpi përdhese në lagjen e vjetër të Tiranës, pranë shkollës “Servete Maçi”.Në ambientin e punës dëgjohet vetëm zhurma e limës, daltës që godet drurin e butë të panjës dhe bredhit. Këto janë dy llojet e drurit me të cilat ai ndërton violinat. Emocionohesh kur lexon diku qe Erli shprehet : “Kur isha i vogël dhe futesha në dhomën e punës së babit më dukej sikur isha në disneyland. Për mua ishte këndi më i bukur i lojërave në botë. Aty i provoja të gjitha veglat muzikore dhe i vëzhgoja me imtësi se si ishin ndërtuar ato. Nuk ishte e vështirë për mua të mendoja se një ditë do të merresha më këtë punë, pasi më dukej sikur kisha lindur për të bërë këtë gjë”

Në Korcë, Vasillaq Kolevica mjeshter i baltes dhe pocarise, i cili pa u lodhur ne repartin e tij atelie, e ka kthyer prej vitesh, ne nje qender ku brezat e rinj mesojne dhe trashegojne artin e bukur te pocarise dhe porcelanit.

Në Diber, Mariglen Gjura mjeshtri i pocarisë, i cili e trashëgon nga familja dhe sjell vepra artistike prej balte në tregun vendas dhe të huaj.

Marigleni shprehet për trashëgimin e ketij zanati familjar në këtë mënyrë: “Kishim një gjysh që ishte artizan i vjetër. Ai vdiq dhe bashkë me të, vdiq, pothuajse edhe qeramika në Peshkopi. Tani, erdha unë, si poçar i ri.”

Në Berat, qëndistarja mjeshtre, Albana Balla, shprehet pesimiste në trashëgimin e këtij zanati të bukur të duarve artiste të qytetit të saj.Arti i qendistareve te ketij qyteti nepermjet kostumeve te fameshme te qendisura ne ato kohe, te cilat u kushtuan edhe vargje,skica,ilustrime dhe peisazhe nga Eduart Lear dhe Bajron dhe shumë të huaj që vizitonin qytetin dhe Shqipërine, e atyre viteve bënë të njiheshin kostumet e qëndistareve të Beratit, që në shekullin e XVIII ,në oborret royale britanike dhe franceze. Qendistarja thotë:”Nuk kam menduar t’ia trashëgojë fëmijëve të mi, pasi është një zanat shumë i lodhshëm”,por nga ana tjeter shqetësohem për traditën, e cila e pa trashëguar,mund të zhduket një ditë.

Emiljano Sharavolli, nga Berati, si një trashëgues i punimeve të hekurit prej 5 brezave, sëbashku me të birin, sot janë të lidhur ngushtë me punimet e hekurit dhe te farketarit.”Eshte nje zanat qe nga sterghyshi,qe ja mesoi gjyshit ,gjyshi babit,babai mua dhe une po ja trashëgoj tim biri”-shprehet Emiljano.

Edmond Dhembi, Bakerpunues në Berat, trashëgon me fanatizëm zanatin dhe mjeshtërine babait te tij, duke shtuar grupin e paktë të mjeshtërve artizanë të këtij qyteti.Edmondi shprehet për trashëgimin e këtij zanati.Pikëllohesh kur dëgjon fjalët e tij pesimiste për ta trashëguar këtë zanat tek brezat e rinj: “Dua t’ja trashëgoj djalit, por është e vështire pasi ky zanat nuk ka shitje dhe djali nuk e sheh më të ardhme”

Në Vlorë, Vladimir Kamberit, mjeshtrit të punimeve artistike me guacka, guraleca e gjithëfarë fosilesh që nxjerr deti në breg shprehet pesimist ne trashegimin e mjeshterise se mozaikut me fosile dhe guacka deti.”Ska te rinj te interesuar,ska organizime që na mbeshtesin dhe dita dites po e lë këtë mjeshtëri të zhduket nën valët e detit te Vlorës duke u mbajtur mend “Na ishte një mjeshtër në Vlorë, që bënte art me guacka dhe fosile deti të papara”

Ne Elbasan,Qani Nuredini mjeshtri, që thur thupra prej me shumë se 50 dekadash, duke i mbledhur rreth lumit Shkumbin, cdo vit sjell krijime artistike dhe produkte home decore, të panumerta në tregun shqiptar.Qaniu shprehet me keqardhje, për brezat e rinj; “Të rinjtë nuk kanë qejf,nuk e kuptojnë që tradita do të zhduket, nëse nuk qasen me mjeshtërite dhe zejet tona”

Në Lezhë,Tereze Gega,një artizane e perkushtuar totalisht,krijimit te kostumeve dhe shamive tradicionale të Zadrimës.Veshjet tradicionale dhe ato të zonave autentike përbëjnë larminë e zonës duke numëruar një numër të madh variantesh dhe nënvariantesh të kostumeve popullore.Kjo ka bërë që Lezha të prezantohet denjësisht në shumë panaire brenda dhe jashtë vendit, ndërsa interesi i të huajve për ti parë ka qenë i madh. Punimet e këtyre artizaneve të palodhura, janë vlerësuar edhe me çmime në vende të ndryshme të botës. Se fundmi, kjo punishte është përzgjedhur edhe nga Vatikani, për veshjet e klerikëve të saj.

Ne Maqedoni, te vjen keq, kur perpara nje mjeshtri artizan te plisit ,aksesorit autentik qe perfaqeson cdo gjak shqipatri, si Idriz Halili,nuk sheh stafeten e zanantit te tij, kush do ta marre:“Zanatin e babës e mora vetëm unë, ndërsa vëllezërit e tjerë i shesin plisat, që i prodhoj unë. Më vjen keq, që biri im, nuk ka interesim për këtë punë dhe tradita do të shuhet”.shprehet Idriz Halili mjeshtri nga Rugova me banim ne Maqedoni ,i cili vazhdon traditën e punimit të plisave si një nga mjeshtrit e rrallë që kanë ngelur në Maqedoni.

Në Kosovë, “Rilindësi i Okarinës Ilire” Shaqir Hoti është krijues i okarinave që krijojnë melodi të këndshme jo vetëm nga druri e dheu por edhe nga arra e kokosit.Suksesi më i madh i këtij artisti u arrit me ndërtimin e instrumenteve muzikore me frymë, posaçërisht sukses epokal për të ishte riprodhimi i Okarinës së Artë, një instrument muzikor antik i gjetur në Runik të Kosovës.

Koleksionistja etnologe,Linda Spahiu, me profesion mjeke pediatër, është gjithashtu një ndër ato gra, që ka marrë përsipër ruajtjen e një pjese të artizanatit shqiptare, me aq sa të mundet. Prej vitesh, ajo zotëron një koleksion të tërë me veshje dhe bizhuteri të çmuara të artizanatit shqiptar, objekte të rralla, të cilat janë dëshmi e gjallë e kulturës dhe artit popullor. Edhe ajo ,ndan shqetësimin se sot, ne, po sillemi në mënyrë të pandërgjegjshme me artizanatin e Shqipërisë.
Kostumi i 1920-ës i gruas katolike të Shkodrës është vetëm një ndër shumë kostumet e veçantë, që gratë shqiptare kanë veshur ndër shekujsh dhe që janë një pasuri unike e trashëgimisë sonë kulturore.
Spahiu thekson, se veshja ka qenë një investim shumë i rëndësishëm, që shoqëronte momente të veçanta të jetës dhe evente sociale të tilla si dasma.
Për të është nevojë urgjente, që në Shqipëri, të ketë muze etnografikë për ruajtjen e objekteve artizanale dhe ndërkohë që bën thirrje për vëmendje te kjo pjesë e trashëgimisë, pohon se ka pak shpresë se gjërat mund të rregullohen ashtu siç duhet.

Artistja Anila Zajmi është një nga ato që tek artizanati ka mbështetur gjithë punën e vet krijuese. Piktore dhe stiliste, çdo veshje që ajo modelon e mbështet pikërisht mbi tabanin popullor dhe artizanat.

Mimi Memiaj Art& Designer,pjesemarrese ne biennale dhe fituese cmimesh ne fiber art dhe fashion designer,karakteristike te saj ne krijime ka punimet felt, qe ndryshe tek ne njihet si arti i shajakut.Nje mjeshteri aq sa e lashte e kthyer ne art kontemporan interior dhe fashion, ne tunikat dimerore te saj.”Kam zgjedhur nje mjeshteri, qe daton qe nga kohet ilire, te piruseve dhe dalmateve, kur krijonin gunat dhe plisin, me kete lloj teknike” thote ajo.”-ku ka me bukur, se ta sjellesh plot interes sot ne cdo shtepi, si decore apo veshje,si pikture murale apo si skulpture, artin e bukur te fibres se mendafshit dhe leshit apo veshje te vecante.Kam punuar fort, ne shume projekte qe ta trashegoj dhe ta percjell sa me me interes, tek brezat e rinj”.

Ju sugjeroj të na shkruani dhe dërgoni histori për mjeshtëra dhe artizanë shqiptare, brënda dhe jashtë kufinjëve, të Shqipërise dhe Kosovës.
Ju lutemi, rendisni emra kush janë mjeshtrit që kanë trashëguar mjeshtërite dhe zanatet e tyre?Na listoni emra të të rinjeve, që janë udhtëare të trashëgimisë së një zanati në familjen e tyre… Presim sugjerime për të na njohur me mjeshtrë shqiptarë të tjerë, nga ju, të dashur lexues!

Le të rimëkëmbim të gjitha problemet dhe pengjet që artizanët tanë kanë shpeprehur në këtë përmbledhje të intervistave të tyre, mbi trashëgiminë e zejeve dhe mjeshtrive tona ndër shekuj, ti gjenerojmë në art të vërtetë ashtu sic ato janë në etnicitetin e tyre.

Email: craftsmanalbania@gmail.com